Άρθρα

«Παιδείας και… Θρησκευμάτων»
Vlachos Micro 100Η ανάλυση των τεκταινόμενων στο χώρο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης έχει πολλάκις επιχειρηθεί με ακαδημαϊκούς ή εκπαιδευτικούς όρους, ωστόσο ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των διαφόρων πολιτικών φαίνεται να πραγματοποιείται με αμιγώς θρησκευτικές προσεγγίσεις.

Για να γίνω πιο σαφής όσοι έχουν επαφή με το χώρο γνωρίζουν ότι από το 1995 έως το 2010 υπήρξε παχυλή χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση με τα προγράμματα ΕΠΕΑΚ, που θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ως τα αντίστοιχα πακέτα Ντελόρ για την Παιδεία.

Το αποτέλεσμα ήταν να ιδρυθούν δεκάδες νέα Τμήματα σε όλη την Ελλάδα και να γίνουν τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές, προγράμματα εξοπλισμούς κ.α. Ορισμένες από αυτές τις επενδύσεις αποδείχθηκαν εξαιρετικά πετυχημένες και παρήγαγαν ουσιαστικά οφέλη σε πολλές άλλες όμως περιπτώσεις τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα πενιχρά. Το γενικότερο κλίμα της εποχής πάντως ήταν να ξοδεύουμε ασύστολα και χωρίς πρόγραμμα σε αμφίβολα σχέδια ακολουθώντας πιστά τη ρήση “Έχει ο Θεός!”

Το 2010 η κρίση μας βρήκε παντελώς απροετοίμαστους. Οι περικοπές στον προϋπολογισμό των ιδρυμάτων, το κούρεμα στα αποθεματικά μαζί με το πάγωμα των προσλήψεων έχουν φέρει τα ΑΕΙ στα όρια τους. Παρά τις προσπάθειες που κάνουν νυχθημερόν οι διοικήσεις των ιδρυμάτων για να κλείσουν τρύπες, να καλύψουν τα κενά και να λειτουργήσουν αξιοπρεπώς, η γενικότερη αντίληψη που επικρατεί στα ΑΕΙ είναι “Βοήθεια Παναγιά να βγει το εξάμηνο”.

Για να είμαι συνεπής με τις παραπάνω θρησκευτικές πρακτικές θα επιχειρήσω να καταγράψω τα 7+1 θανάσιμα αμαρτήματα για τα ΑΕΙ (Πανεπιστήμια και ΤΕΙ) καθώς και να παραθέσω κάποιες προτάσεις. Τα όσα ακολουθούν αφορούν γενικές παρατηρήσεις που σχετίζονται με παραδείγματα από όλη την Ελλάδα.

Πρώτο Θανάσιμο Αμάρτημα: Κομματοκρατία
Όλος ο δημόσιος τομέας υποφέρει από αυτό, αλλά στα Πανεπιστήμια είναι χειρότερα, διότι όχι μόνο είμαστε αναγκασμένοι να υφιστάμεθα ανθρώπους που έχουν ως μοναδικό προσόν την κομματική τους ταυτότητα, αλλά γιατί πολλές φορές τα Πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ ανοίγουν, κλείνουν, καταλαμβάνονται ή και ακόμα καίγονται στα πλαίσια κομματικών σκοπιμοτήτων και ιδεολογιών. Όσο γρηγορότερα αντιληφθούμε ότι τα ΑΕΙ είναι χώροι διδασκαλίας και έρευνας τόσο καλύτερα θα είναι για όλους μας. Οι πολιτικές παρατάξεις και τα κόμματα έχουν τεράστιο ρόλο και συνεισφορά στη Δημοκρατία όχι όμως σε συντεχνιακό ή επιστημονικό επίπεδο.

Δεύτερο Θανάσιμο Αμάρτημα: Νεποτισμός
Σε πολλές σχολές, ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα. παρατηρείται το φαινόμενο οι καθηγητές να διορίζουν τα παιδιά τους, ή εν πάση περίπτωση, να εμφανίζουν αφύσικά μεγάλα ποσοστά συγγένειας μεταξύ τους. Το ίδιο ισχύει και για όλες τις άλλες κατηγορίες προσωπικού. Αυτό πρέπει κάποια στιγμή να σταματήσει. Τα δημόσια Πανεπιστήμια και ΤΕΙ πρέπει να είναι ανοιχτά σε όλους όσους διαθέτουν τα προσόντα να σταδιοδρομήσουν σε αυτά και όχι μόνο σε όσους έχουν “Μπάρμπα στη Κορώνη”.

Τρίτο Θανάσιμο Αμάρτημα: Άκρατος Τοπικισμός
Είναι πολύ καλό να έχει κάθε πόλη εισοδήματα από τους φοιτητές αλλά τα ΑΕΙ είναι πολύ σοβαρή υπόθεση. Χρειάζονται υποδομές όπως αίθουσες, αμφιθέατρα, εργαστήρια, βιβλιοθήκες, γραφεία, εστιατόρια, λέσχες, γυμναστήρια, εστίες κλπ. Συνεπώς αν θέλουμε βιώσιμα ΑΕΙ θα πρέπει να επενδύσουμε σε οργανωμένα campuses ή να είμαστε έτοιμοι να πληρώσουμε το ασύμφορο κόστος για να συντηρούμε πολλαπλές υποδομές. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να βρεθούν λύσεις και τρόποι για την πολύπλευρη αξιοποίηση των χώρων τους. Πάντως η ίδρυση νέων Τμημάτων σε ακόμα περισσότερες περιοχές δε μπορεί και δε πρέπει να συνεχιστεί.

Τέταρτο Θανάσιμο Αμάρτημα: Ωχαδερφισμός
Οι τοπικές κοινωνίες δε πρέπει κατά τη γνώμη μου να αρκούνται στον αριθμό των φοιτητών που θα δαπανήσουν το εισόδημα το γονιών τους. Αντίθετα πρέπει να ενδιαφέρονται και να παρεμβαίνουν ενεργά στη πορεία του ιδρύματος, στο αντικείμενο των σχολών και σε ότι άλλο κρίνουν σκόπιμο. Τα Πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ είναι αναπόσπαστα κομμάτια τους. Το ίδιο ισχύει και για τους αποφοίτους τους, το προσωπικό τους αλλά και τους φοιτητές. Η λογική “να κοιτάμε τη δουλίτσα μας” δεν ενδείκνυται σε κρίσιμες εποχές ούτε αρμόζει σε υπεύθυνους πολίτες.

Πέμπτο Θανάσιμο Αμάρτημα: Υποχρηματοδότηση
Οι δαπάνες για την παιδεία και ειδικότερα για την έρευνα είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη (0.69%) όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να κινηθεί στο 3%. Επίσης το πάγωμα των προσλήψεων και οι αθρόες συνταξιοδοτήσεις καθιστούν τα ιδρύματα μη λειτουργικά. Ότι και να κάνουν οι διοικήσεις των ιδρυμάτων όσο και να προσπαθήσουν, υπάρχουν όρια στο τι μπορούν να επιτύχουν χωρίς προσωπικό και χωρίς χρήματα. Είναι άδικο να απαιτούμε από ανθρώπους να διοικήσουν χωρίς να τους έχουμε δώσει τα στοιχειώδη μέσα να επιτύχουν, όπως επίσης είναι άδικο να ζητάμε από τους καθηγητές να κριθούν για Αριστεία με τις ίδιες προϋποθέσεις άλλων Ευρωπαϊκων και διεθνών Ιδρυμάτων, όταν δουλεύουν τεκμηριωμένα και με αποδείξεις σε συνθήκες Μπανανίας.

Έκτο Θανάσιμο Αμάρτημα: Γραφειοκρατεία
Το υπουργείο και γενικότερα οι κεντρικές υπηρεσίες για το φόβο των Ιουδαίων έχουν ξεπεράσει κάθε όριο γραφειοκρατίας. Δυστυχώς και τα ιδρύματα δεν πάνε πίσω. Μια άκρως σουρεαλιστική εμπειρία για κάθε νέο ή έμπειρο επιστήμονα είναι η συμμετοχή του σε κάποιο εθνικό ερευνητικό πρόγραμμα λόγω της γραφειοκρατίας που τα διέπει. Συνήθως, ο απαιτούμενος εξοπλισμός με τις γραφειοκρατικές καθυστερήσεις, παραλαμβάνεται μετά τη λήξη του έργου, ενώ τα πειραματικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την χρήση του εξοπλισμού πρέπει να έχουν παραδοθεί αρκετά νωρίτερα.

Έβδομο Θανάσιμο Αμάρτημα: Έλλειψη Σχεδιασμού
Κλασικό παράδειγμα για αυτό είναι το μπάχαλο με τις μετεγγραφές που έγιναν εφέτος. Πως μπορεί ένα ίδρυμα να κάνει οποιοδήποτε σχεδιασμό για οτιδήποτε, όταν δεν ξέρει καν πόσους φοιτητές έχει..! Τα ίδια και χειρότερα ισχύουν για τον προϋπολογισμό, για το θεσμικό πλαίσιο και για τον αριθμό εισακτέων. Σε ένα ελληνικό ΑΕΙ είναι σχεδόν αδύνατον να προγραμματιστεί οτιδήποτε σε χρονικό ορίζοντα μεγαλύτερο από 3-4 μήνες

Όγδοο Θανάσιμο Αμάρτημα: Στασιμότητα
Τα ελληνικά ΑΕΙ δεν δίνουν την δυνατότητα σε νέα άτομα να δοκιμασθούν και κριθούν σε θέσεις ευθύνης. Είναι αδιανόητο η Ιταλία να έχει πρωθυπουργό 39 ετών και ένα περιφερειακό ΤΕΙ να μην μπορεί να έχει υπεύθυνο βιβλιοθήκης ένα νέο καθηγητή χαμηλότερης βαθμίδας.

Η κριτική χωρίς προτάσεις ταιριάζουν περισσότερο σε καφενειακές αναλύσεις και λιγότερο στο δημόσιο διάλογο που πρέπει επιτέλους να ανοίξουμε για αυτό το σοβαρό θέμα. Οι παρακάτω προτάσεις λοιπόν εκτιμώ ότι θα οδηγήσουν σε καλύτερα Πανεπιστήμια και ΤΕΙ.

Πρόταση Πρώτη:
Είναι απαραίτητη η ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Θα πρέπει να συμμετέχουν με τους εκπροσώπους της στα Συμβούλια Διοίκησης. Ιδανικά θα έβλεπα μέσα σε αυτά ανθρώπους από την Περιφέρεια, το Δήμο, τα Επιμελητήρια και τους Επιστημονικούς Συλλόγους και φυσικά τους αποφοίτους. Υπάρχουν σημαντικά θέματα που αφορούν τα αντικείμενα των σπουδών, σύμφωνα με τις ανάγκες που έχει η κάθε περιοχή αλλά και την κατεύθυνση που πρέπει να έχει το εκάστοτε ίδρυμα. Σε αυτές τις αποφάσεις είναι κρίσιμη η συμμετοχή των παραπάνω φορέων, καθώς πολλές φορές, οι καθηγητές στο μικρόκοσμο μας βλέπουμε τα πράγματα αποσπασματικά.

Πρόταση Δεύτερη:
Διαρκής Αξιολόγηση, όχι όμως στα πρότυπα του σχεδίου Αθηνά όπου Τμήματα άνοιγαν και έκλειναν καθημερινά ανάλογα με την ισχύ των τοπικών κομματικών παραγόντων. Προτείνω διαρκή αξιολόγηση των τμημάτων ανά 3 χρόνια. Όσα από δική τους ευθύνη δεν έχουν επαρκή αριθμό καθηγητών, φοιτητών και υποδομών, παίρνουν 6 μήνες περιθώριο να συγχωνευτούν αμοιβαία για να γίνουν βιώσιμα ώστε να πληρούν τα παραπάνω κριτήρια. Σε διαφορετική περίπτωση τίθενται στη διάθεση του υπουργείου και το προσωπικό καλύπτει ανάγκες άλλων τμημάτων. Αυτό είναι ένα καλό κίνητρο για να επιτευχθούν αμοιβαίες συγχωνεύσεις, για πιο ισχυρές ακαδημαϊκές μονάδες με κατάλληλες υποδομές αντιμετωπίζοντας παράλληλα το σύνδρομο της συντεχνιακής αδράνειας που αποτυπώνεται εύγλωττα στο “που να μπλέκουμε τώρα... “

Πρόταση Τρίτη:
Συνεργασία όλων των Πανεπιστημίων – ΤΕΙ κάθε περιοχής. Για παράδειγμα το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας διαθέτει 2 τμήματα πληροφορικής στη Λαμία και ένα στο Βόλο. Επίσης το ΤΕΙ Θεσσαλίας έχει ένα αντίστοιχο τμήμα Πληροφορικής στη Λάρισα. Θεωρώ, ότι αντί να δουλεύει ο καθένας μόνος του, αν υπήρχε μια στρατηγική συνεργασία μεταξύ μας, θα μπορούσαμε να πετύχουμε από κοινού τεράστια πρόοδο σε θέματα Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Για να γίνει αυτό, προτείνω άμεσα την σύσταση μια κοινής ομάδας εργασίας με εκπρόσωπους από το Πανεπιστήμια και το ΤΕΙ που εμφανίζουν γεωγραφική ή επιστημονική εγγύτητα.

Πρόταση Τέταρτη:
Πρέπει να τεθούν απλοί και υλοποιήσιμοι στόχοι. Αντί δηλαδή να εξετάζουμε πόσα πανεπιστήμια έχουμε στα 100 καλύτερα του κόσμου και να κάνουμε μεγαλεπήβολα και προφανώς μη υλοποιήσιμα σχέδια για καθαρά πρακτικούς λόγους, ίσως θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε σαν κοινωνία να μην έχουμε κανένα κατειλημμένο χώρο στα ΑΕΙ σε ένα χρόνο από τώρα. Επίσης, αντί να ψάχνουμε και να κυνηγάμε τους διακεκριμένους συναδέλφους του εξωτερικού για να συμμετέχουν τυπικά σε κάποιες διαδικασίες για να τις “νομιμοποιήσουν” με το κύρος τους, μήπως να προσπαθήσουμε να καταργήσουμε το απαράδεκτο φαινόμενο των ιπτάμενων καθηγητών που έρχονται για μια μέρα στην επαρχία και μετά εξαφανίζονται σε άλλες δικές τους δουλειές στην Αθήνα, αντί να προσφέρουν καθημερινά στο ίδρυμα που τους δίνει ψωμί;

Αυτά και άλλα πολλά είναι απλές και υλοποιήσιμες προτάσεις με μηδενικό κόστος τις οποίες μπορούμε να εφαρμόσουμε άμεσα, αρκεί να είμαστε έτοιμοι να ξεβολευτούμε και να ξεβολέψουμε.

Ο Βασίλης Βλάχος είναι Καθηγητής Εφαρμογών στο Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικού Προσωπικού του ΤΕΙ Θεσσαλίας. Τα όσα αναφέρονται στο παραπάνω άρθρο είναι καθαρά προσωπικές απόψεις.