Ψάχνοντας τις ρίζες του γενεαλογικού μου δέντρου, στην Τσαπουρνιά Ελασσόνας, οδηγήθηκα αναπόφευκτα στην ανάγκη να ερευνήσω και την ιστορία του χωριού μου.
Από μικρός έμαθα ότι το χωριό μου έκτισε ο κλεφταρματολός Κώστας Ζήδρος με παλικάρια που έφερε από την Τσαπουρνιά Γρεβενών και ότι εκεί έκανε τον γάμο του γιου του Φώτη Ζήδρου. Έτσι έμαθα και το τραγούδι, που στην Τσαπουρνιά μιλάει καθαρά για τον Κώστα Ζήδρο που κάλεσε τους κλέφτες από τα δώδεκα πρωτάτα, χωρίς να καλέσει τον Λάπα. Όμως ο Λάπας πήγε ακάλεστος με ελάφι στολισμένο κ.λπ.

Από τον Βασίλη Ζαρζώνη [1] μαθαίνουμε ότι ο Πάνος Ζήδρος, που έζησε από το 1630 ως το 1750, καταγόταν από μεγάλη κλεφταρματολική οικογένεια με παρουσία κοντά στα 200 χρόνια, διεύρυνε τα όρια του προγονικού αρματολικίου του και ορίστηκε με σουλτανικό φιρμάνι το 1660 «Έξαρχος του Ολύμπου και της Δυτικής Μακεδονίας». Απένειμε εκτάσεις στα πρωτοπαλίκαρά του και εκείνοι τον αναγνώριζαν ως ανώτατο άρχοντα, που είχε έδρα το Λιβάδι Ολύμπου. Εκεί συγκροτούσε σύνοδο κι αποφάσιζε για όλα τα ζητήματα. Άφησε μονάχα έναν γιο, τον Φώτη (που δολοφονήθηκε το 1768). Την κληρονομιά του παρέλαβε ο γαμπρός στη θυγατέρα του, ο Πάνος Τσιάρας, πατέρας του Νικοτσάρα. Από τα παραπάνω συμπεραίνεται ότι ο Πάνος Ζήδρος ήταν ο κλεφταρματολός που εμείς, στην Τσαπουρνιά, τραγουδούσαμε ως Κώστα Ζήδρο.
Οι Kayapinar και Kayapinar [2] μας πληροφορούν ότι η Τσαπουρνιά το 1506 είχε 23 οικογένειες με περίπου 110 άτομα που πλήρωσαν, ως πρόσοδο, στον τιμαριούχο 2.284 άσπρα (οθωμανικές νομισματικές μονάδες). Ο Βασίλης Σπανός [3] αναφέρει ότι, όπως προκύπτει από το Οθωμανικό απογραφικό κατάστιχο 101 του έτους 1521, απογράφηκαν από την Τσαπουρνιά 27 οικογένειες και 7 ενήλικοι άγαμοι, γύρω στα 140 άτομα, τα οποία απέδωσαν στον τιμαριούχο, ως πρόσοδο, 2.959 άσπρα. Από αυτές τις δημοσιεύσεις τεκμαίρεται πρώτον ότι η Τσαπουρνιά, με το ίδιο σημερινό όνομα, υπήρχε πολύ πριν τον Ζήδρο, πολύ δηλαδή πριν το 1.500 μ.Χ. και δεύτερον ότι στην περιοχή μας τον Πάνο Ζήδρο τον γνώρισαν ως Κώστα Ζήδρο.
Από τον Κώστα Σπανό [3] μαθαίνουμε ότι η Μονή Ολυμπιώτισσας αγόρασε την 1η/9/1810 την περιοχή της Τσαπουρνιάς, σε συνέχεια αγοράς της Βουβάλας και της Φαρμάκης, που ανήκαν στην Ελασσόνα και στο Χάσι του Μουσταφά Κεμάλ. Στις σχετικές καταχωρήσεις αναφέρεται ως κλεφταρματολός ο Βλαχοθόδωρος, ο οποίος φαίνεται ότι κυριάρχησε στο αρματολίκι μετά το 1800-1810. Η βοήθεια που πρόσφεραν οι Τσαπουρνιώτες προς τον Βλαχοθόδωρο τα έτη 1811-1819 ήταν κρασί, ρακί, αρνιά, ζυγούρια, κριάρια και κριθάρι, πράγμα που σημαίνει ότι στην Τσαπουρνιά, πέρα από την κτηνοτροφία, την περίοδο αυτήν οι κάτοικοι ασχολούνταν και με την καλλιέργεια αμπελιών και κριθαριών. Αυτά τα προϊόντα που εισέφεραν οι κάτοικοι της Τσαπουρνιάς αντιστοιχούσαν σε περίπου 30-40 γρόσια τον χρόνο.
Μαθαίνουμε επίσης ότι οι εισφέροντες κάτοικοι της Τσαπουρνιάς αναφέρονται κυρίως με τα μικρά τους ονόματα, χωρίς επώνυμα. Αυτό θεωρείται φυσιολογικό αφού οργανωμένες κοινότητες με Δημοτολόγια, Μητρώα Αρρένων κ.λπ. συστάθηκαν μετά την απελευθέρωση της Ελασσόνας το 1912. Αν ληφθούν υπόψη οι Βαλκανικοί πόλεμοι και η Μικρασιατική καταστροφή, τότε επίσημη καταγραφή επωνύμων πρέπει να έγινε μετά το 1920. Έτσι τεκμηριωμένη αναζήτηση επωνύμων μπορεί να γίνει μόνο για όσους γεννήθηκαν από το 1870 και μετά.

Τάσος Παπαλιάγκας 

1. Ζαρζώνης Βασίλης. «Ο καπετάν Ζήδρος», Εν Ολύμπω, τεύχος 22 (Απρίλιος-Ιούνιος 2021).
2. Kayapinar L. και Kayapinar Α. «30 οικισμοί της Ελασσόνας στην απογραφή των Οθωμανών του 1506 (ΤΤ 36)». Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος 76 (2019), σελ. 15-19.
3. Σπανός Βασίλης. «Οι οικισμοί της επαρχίας Ελασσόνας στο Οθωμανικό κατάστιχο TD101 του 1521», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος 74 (2018), σελ. 3-16.
4. Σπανός Κώστας. «Αναφορές στους αρματολούς περιοχής Ελασσόνας στο κατάστιχο 216 της Ολυμπιώτισσας 1796-1819». Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος 65 (2014), σελ. 349-360.