Η περίπτωση Τσαπουρνιάς Ελασσόνας
Σε προηγούμενο άρθρο μας αναφερθήκαμε στη μεταφορά της έδρας του χωριού, στην άσκηση της κτηνοτροφικής και γεωργικής δραστηριότητας, στη μετανάστευση στην Αμερική, για την εκκλησία και για την κοινωνική ζωή μέχρι την απελευθέρωση το 1912. Η οικονομική, οικογενειακή και κοινωνική ζωή δεν άλλαξε σοβαρά από την απελευθέρωση  μέχρι το 1950.

Δηλαδή δεν υπήρχαν μέσα μεταφοράς και συγκοινωνίες, δεν υπήρχε νερό μέσα στο χωριό, ούτε τουαλέτες. Σχολείο λειτούργησε  από το 1925 μέχρι το 1940.Γιατρός δε μπορούσε φθάσει στο χωριό. Τα ψώνια γινόταν, με ζώα  κυρίως από Σέρβια και λίγες φορές από Ελασσόνα.  Παρακάτω θα αναφερθούμε  σε μερικά ιστορικά γεγονότα και στη συμμετοχή του χωριού και των χωριανών σε αυτά για το διάστημα 1912 μέχρι το 1950 που θεωρούμε ότι ήταν και το τέλος της απομόνωσης..

Μικρασιατική εκστρατεία. Μετά  την απελευθέρωση της Ελασσόνας (1912) ακολούθησαν οι Βαλκανικοί πόλεμοι, ο Α΄ παγκόσμιος πόλεμος  και η Μικρασιατική εκστρατεία. Αρκετοί από το χωριό συμμετείχαν στη μικρασιατική εκστρατεία. Ονόματα που μπορέσαμε να συλλέξουμε  ήταν Πάικος Νικόλαος του Γεωργίου, Παναγιώτου Θανάσης του Γεωργίου, Παναγιώτου Γιάννης του Γεωργίου.

Η ευλογιά ή η ισπανική γρίπη.
Από το 1816 είδαμε(1) ότι οι κάτοικοι πλήρωσαν πέντε ευρώ για την πανούκλα. Δε γνωρίζουμε από τότε ποιες επιδημίες πέρασαν και πόσοι άνθρωποι χάθηκαν  από επιδημίες ή από άλλα αίτια. Υπάρχουν όμως μαρτυρίες ότι από το 1918  μέχρι το 1920 πέθαναν πολλοί κάτοικοι της Τσαπουρνιάς. Από Παπαλιαγκαίους, Γαλαναίους και μπουρουτζηκαίους κ.α. Η επικρατέστερη ασθένεια ήταν η ευλογιά . Μερικά περιστατικά αναφέρονται από φυματίωση.  Η επίδραση των επιδημιών και ο τρόπος ζωής είχαν σαν συνέπεια πολλούς θανάτους νέων ανθρώπων. Ελάχιστα ζευγάρια ολοκλήρωναν τη ζωή τους μαζί.

Τα κοινοτικά συμβούλια και η καταχώρηση επωνύμων.
Περί το 1920 λειτούργησαν  τα πρώτα κοινοτικά συμβούλια και άρχισαν να τηρούνται επίσημα στοιχεία, όπως  μητρώα αρρένων, δημοτολόγιο κλπ.  Τότε καταγράφηκαν επίσημα και τα πρώτα επίθετα. Αυτά όμως τα στοιχεία καταστράφηκαν από τη φωτιά που έβαλαν οι Γερμανοί του 1943. Επίσημα στοιχεία καταχωρήθηκαν μετά το 1950.

Η εποχή των ληστών  ( Γιαγκούλας).
Μετά την απελευθέρωση οι  μεγάλες αδικίες, ο άγριος τρόπος επιβίωσης και ο αναποτελεσματική  λειτουργία του κράτους έφερε την εποχή των ληστών 1915-1925. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ληστών από την πολύ κοντινή περιοχή μας  ήταν η περίπτωση του Θωμά Γκαντάρα από την Ακρη και του Φώτη Γιαγκούλα από τη Μεταξά. Ο πρώτος δεν είχε έντονη παρουσία στην Τσαπουρνιά. Ο δεύτερος όμως είχε εντονότατη  δραστηριότητα. Τόσο από μαρτυρίες χωριανών όσο και από τον Β. Τζανακάρη (2) μαθαίνουμε λεπτομέρειες για τη δράση του στο χωριό . Συγκεκριμένα στις 12 Φεβρουαρίου 1925   ο Γιαγκούλας θέλοντας να τρομοκρατήσει  τα καταδιωκτικά αποσπάσματα   θα θέσει σε εφαρμογή το αιματηρό σχέδιο του, με πρώτο σταθμό εφαρμογής του την Τσαπουρνιά. Εκεί θα βάλει τον Θανάση Σκοτίδα να σφάξει το συμπατριώτη του και πρόεδρο της κοινότητας Τσαπουρνιάς Αθανάσιο Πάικο.  Στη συνέχεια ο Φώτης Γιαγκούλας στις 13 προς 14 Φεβρουαρίου θα δολοφονήσει τον ανθυπομοίραρχο Αποστόλου. Η εποχή αυτή έληξε το 1925 με το φόνο του Γιαγκούλα.

Η εκπαίδευση.
Σχολικό διδακτήριο που κτίσθηκε στο  χωριό  το έτος 1925 
λειτούργησε κανονικά μέχρι την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου τον Οκτώβριο του 1941.  Μερικοί από τους δασκάλους  που πέρασαν την περίοδο 1925-1941 ήταν  οι Καραναστάσης, Πατρώνας ,Μαλλιαρός , Παπανικολάου, Κουντιλίτσας, Αναστασιάδης, Φιλιππίδης, Σαμαράς κ.ά. Σχολείο ξαναάρχισε να λειτουργεί το 1951.  Εύκολα καταλαβαίνει κανείς ότι όσοι γεννήθηκαν από το 1934 μέχρι το 1942 δεν πήγαν σχολείο και δεν έμαθαν ανάγνωση και γραφή. Παρατηρήθηκε δηλαδή ότι οι παλαιότεροι (που γεννήθηκαν μέχρι το 1932) έμαθαν λίγα γράμματα ενώ οι νεότεροι (όσοι γεννήθηκαν από το 1933 μέχρι το 1942) όχι.

Ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος και η Γερμανική κατοχή.
Στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο  συμμετείχαν ενεργά στο αλβανικό μέτωπο με το στρατό σχεδόν όλοι οι άνδρες του χωριού που είχαν την κατάλληλη ηλικία.  Το σημαντικότερο  γεγονός αυτή την περίοδο ήταν το κάψιμο του χωριού από τους Γερμανούς. Στις 22.6.43 στο πλαίσιο  της  επιχείρησης "Animals" (3), με συμμετοχή  ανταρτών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ έγινε μεγάλη επιχείρηση σαμποτάζ στη βίγλα (Σαραντάπορο). Στο σαμποτάζ αυτό συμμετείχε μια δεκαρχία Τσααπουρνιώτες που αποτελούνταν  Παικοθόδωρος, Ηλίας καραγιάννης , παναγιώτου κλπ.  Οι απώλειες των Γερμανών ήταν σημαντικές.  Οι Γερμανοί αντέδρασαν και κατέστρεψαν ολοσχερώς τα χωριά της ευρύτερης περιοχής (φυσικά και την Τσαπουρνιά). Αμέσως οι κάτοικοι της Τσαπουρνιάς εγκατέλειψαν το χωριό και σκορπίστηκαν στις γύρω περιοχές για να γλιτώσουν.  Οι Γερμανοί έκαψαν στο χωριό και μία γιαγιά (την παπαδιά Μαρία η Μπουρουτζίκα) που βρέθηκε στο σπίτι ανήμπορη να αποδράσει. Η εκκένωση του χωριού διήρκησε περίπου ένα χρόνο.

Στον εμφύλιο.
Σε πρόσκληση του ΕΛΑΣ παρουσιάστηκαν  Βερδικούσια το 1946 αρκετά νέα παιδιά από το χωριό.  Κάποιοι απαλλάγηκαν λόγω οικογενειακών υποχρεώσεων και κάποιοι άλλοι δραπέτευσαν. Τελικά έμειναν τέσσερες ή πέντε από τους οποίους δύο (ο Στέφανος Παπάς και ο Γιώργος Ζυγούρης)  κατέφυγαν ο μεν πρώτος στην Τασκένδη ο δε δεύτερος στη Ρουμανία. Το 1947 έγιναν στην περιοχή μας προσπάθειες στρατολόγησης νέων μελών από τον ΕΛΑΣ και επιτάξεις  ζώων και άλλων εφοδίων για τις ανάγκες του "Δημοκρατικού στρατού".  Η κυβέρνηση για να περιορίσει το φαινόμενο διέταξε την  εκκένωση όλων των μικρών ορεινών χωριών (φυσικά και την Τσαπουρνιά) για να μη βρίσκει ο ΕΛΑΣ τρόπο για στρατολόγηση προσώπων και για προμήθειες-εφοδιασμό των μονάδων του. Όλο το χωριό μετακινήθηκε. Οι περισσότερες οικογένειες στη Μηλέα, επειδή εκεί είχε αστυνομία και φυλάσσονταν οι κάτοικοι και οι περιουσίες τους καλύτερα. Για όσους από τη Μηλέα υπήρχε μεγαλύτερος φόβος, τους μετακίνησαν στην Ελασσόνα για περισσότερη ασφάλεια. Από το 1948 άρθηκε το μέτρο και άρχισαν πολλοί να επιστρέφουν στο χωριό ή στις πλησιέστερες καλύβες τους

Οι κοινωνικές σχέσεις και η ποιότητα ζωής.
Επειδή η κτηνοτροφία και οι μικρογεωργικές δραστηριότητες χρειαζόταν πολλά ανδρικά χέρια όλοι οι γονείς εύχονταν να έχουν αγόρια για επικράτηση και επέκταση  του  τσελιγκάτου τους. Κατά κανόνα  οι γονείς ακόμα και από το Δημοτικό σχολείο προγραμμάτιζαν (κάποιες φορές το ανακοίνωναν  κιόλας) με ποιο αγόρι ή κορίτσι θα παντρέψουν το παιδί τους. Υπήρχαν περιπτώσεις  που αγόρια  που έστελναν τσοπανόπουλα  σε μακρινές περιοχές τα  λογόδωνε ο πατέρας και στους ίδιους το ανακοίνωναν μετά από μήνες, όταν επέστρεφαν στο χωριό. Τότε φυσικά μάθαιναν και τη νύφη.  Φυσικά σπάνια έπεφτε λόγος στο αγόρι ή στο κορίτσι με ποιον ή ποια θα  παντρευτεί. Αυτό ήταν κατά κανόνα δουλειά των γονιών. Οι προγαμιαίες σχέσεις απαγορεύονταν αυστηρά . Με τον γάμο ενός νέου ήταν άγραφος νόμος να μείνει στο σπίτι των γονέων του τουλάχιστον μέχρι να έχει δυο τρία παιδιά και στις περισσότερες περιπτώσεις μέχρι παντρευτεί και ο επόμενος αδελφός  και να έχει και αυτός ένα ή δύο παιδιά.

Η απασχόληση.
Η κύρια απασχόληση τω κατοίκων ήταν η κτηνοτροφία (αιγοπρόβατα) και λίγο η καλλιέργεια αμπελιών, σίκαλης και κριθαριού. Για την αντιμετώπιση των οικονομικών αναγκών πολλές οικογένειες έστελναν τα παιδιά τους από ηλικία 10 χρονών σαν βοηθούς σε κτηνοτρόφους σε κοντινά χωριά κυρίως των περιοχών Ελασσσόνας ή Πιερρίας. Αυτό ίσχυε και για μεγάλους (παντρεμένους με οικογένειες) που δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τα οικονομικά και ήταν μόνιμοι τσοπαναραίοι. Η νέες συμβάσεις εργασίας (με νέα αφεντικά) γίνονταν εξαμηνιαίες και κατά κανόνα τον Άγιο Γεώργιο και τον Άγιο Δημήτριο.

Το νερό.
Πόσιμο νερό για το σπίτι έπαιρναν από πηγές ή από ρέματα και το  κουβαλούσαν οι γυναίκες σε στάμνες. Το πλύσιμο των ρούχων και των σκεπασμάτων γινόταν στα ρέματα και η μεταφορά των βρεγμένων στο σπίτι γινόταν με καρδάρια  στο κεφάλι των γυναικών. Φυσικά δε γινόταν πότισμα κήπων και χωραφιών. Όταν κτιζόταν ένα σπίτι έπρεπε να μαζευτεί σχεδόν το μισό χωριό για να φέρνει νερό από το λάκκο και τα άλλα υλικά με τα ζώα. Τουαλέτες δεν υπήρχαν ούτε μέσα ούτε έξω από τα σπίτια, με ότι αυτό συνεπάγεται τόσο για την καθαριότητά τους όσο και για τις σωματικές τους ανάγκες..

Η διατροφή.
Το μαγείρεμα γινόταν με λίπος χοιρινό, το οποίο έβγαζαν από τους χοίρους τα Χριστούγεννα και σε ελάχιστες ποσότητες λάδι. Το κρέας άντεχε κρεμασμένο για ένα ή δυο μήνες το χειμώνα (Γενάρη και Φλεβάρη). Οι τσιγαρίδες υπήρχαν μέχρι το Μάη και συντηρούνταν σε δοχεία σκεπασμένα με λίπος. Το καλοκαίρι, κυρίως το πανηγύρι, σφάζανε γιδοπρόβατα. Καθημερινό φαγητό κτηνοτρόφων ξυνόγαλο ή τυρί, διατηρημένο σε δερμάτινα σκεύη (δερμάτια) και νερό στο παγούρι.

Ιατρική περίθαλψη.
Οι ασθένειες μέχρι το 1935-40 αντιμετωπίζονταν από πρακτικούς τοπικούς γιατρούς. Γνωστοί ήταν οι επιλαμβανόμενοι σε ορθοπεδικά θέματα και οι πρακτικές μαμές. Όμως υπήρξαν πολλές περιπτώσεις που γυναίκες πέθαιναν στη γέννα. Περί το 1935-40 σε περιπτώσεις ασθενειών, έγινε δυνατό να φθάσει γιατρός. Ο πρώτος, ονόματι  (Χριστάκης), από το Λιβαδερό, έσωσε πολλά παιδιά και άλλους ασθενείς.

Η εκκλησία.
Η εκκλησία λειτουργούσε κανονικά με το Ιουλιανό (παλαιό) ημερολόγιο. Παππάς στο χωριό ήταν ο Παναγιώτης Μπουρουτζίκας. Γεννημένος περίπου το 1875 έγινε Παππάς το 1905 και λειτούργησε μέχρι το 1938. Πάντοτε με το (παλαιό) Ιουλιανό ημερολόγιο. Το Γρηγοριανό (νέο) ημερολόγιο, που υιοθετήθηκε από την ορθόδοξη εκκλησία το 1923, άρχισε να διαδίδεται και να εφαρμόζεται σταδιακά μετά το θάνατο του Παπαπαναγιώτη. Σταδιακά λοιπόν απαγόρευσαν τους παλαιοημερολογίτες να μπαίνουν στην εκκλησία και εκείνοι ίδρυσαν δικό τους ναϊδριο. Οι συγγενείς, οι ψάλτες, οι νεωκόροι  και άλλοι αντιστάθηκαν περισσότερο στην αλλαγή του ημερολογίου. Μέχρι που έκαναν δικό τους Παπά τον Θωμά Παπαλιάγκα, εγγονό του Παπαπαναγιώτη Μπουρουζίκα, που  προορίζονταν  από παλαιότερα για παπάς. Από  το 1952, που ορκίστηκε παπάς με το νέο ημερολόγιο ο Θωμάς ο Παπαλιάγκας, γύρισε όλο το χωριό με το νέο (Γρηγοριανό) ημερολόγιο.

Τάσος Παπαλιάγκας

1. Τάσος Παπαλιαγκας «Πλήρωσαν πέντε ευρώ το 1816 για την πανούκλα». Ελευθερία 2-2-22.

2. Βασίλης Τζανακάρης «τα παλικάρια τα καλά σύντροφοι τα σκοτώνουν», εκδόσεις καστανιώτη, 2002.

3. Γιάννη Αθανασόπουλος. Ιούλιος 1943, Σαραντάπορος- «Ο ΕΛΑΣ πολεμά τους Γερμανούς».